ਕਵਿਤਾ ਆਪ੍ਰਮਾਣਿਕ- ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ

ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ

  ‘ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ’

 

ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਬਣਤਰ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਹੋਂਦਮੂਲਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ’ (ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ: ਅਲਫ਼ ਦੁਪਹਿਰ, 1967) ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤਾਪ, ਇਕੱਲੇਪਣ, ਪਛਾਣ ਦੇ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਖੋਖਲੇਪਣ ਦਾ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਪੱਛਮੀ ਹੋਂਦਵਾਦ (Existentialism) ਦੇ ਸੰਕਲਪ ‘ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋਂਦ’ (Inauthentic Existence) ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਪੇ ਦੀ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕਰਦੀ ਹੈ।

 

ਹਰ ਰਾਤ ਗਲੀ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੇ ਤਾਰੇ 'ਕੱਠੇ ਸੌਂਦੇ ਹਾਂ

ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਿਸਤੇਜ ਸੁਲਗਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ

ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨੀਂਦਰ ਵਿਚ ਵੀ ਆਵਣ ਤੋਂ ਸੰਗਦੇ ਹਾਂ

 

ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗਹਿਰੇ ਕੱਲ੍ਹੇਪਣ ਅਤੇ ਓਹਲੇ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਥ ਜੀਵੰਤ ਜਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ‘ਨਿਸਤੇਜ’ (ਬੇਜਾਨ) ਅਤੇ ‘ਸੁਲਗਦੇ’ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੁਖ਼ਦੇ) ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਅਜਨਬੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੁਪਨਿਆਂ ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਆਉਣ ਤੋਂ ‘ਸੰਗਦੇ’ (ਝਿਜਕਦੇ) ਹਨ। ਇਹ ਝਿਜਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨੰਗੇਜ਼ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦੇ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸੰਚਾਰਹੀਣਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

 

ਹਰ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਆਣ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਮੈਂ ਖ਼ੂਬ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਸੂਰਜ ਆਇਆ ਹੈ

ਸਭ ਤਾਰੇ ਗਏ ਬੁਹਾਰੇ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਹੀ ਵਾਰੀ ਹੈ

 

ਸਵੇਰ ਦਾ ਆਗਮਨ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮ ਰੁਟੀਨ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਲਈ ਸੂਰਜ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 'ਅਖ਼ਬਾਰੀ' (ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ 'ਬੁਹਾਰੀ' (ਸਫ਼ਾਈ ਵਾਲੇ ਦੀ ਝਾੜੂ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਰੇ ਹੂੰਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਵੀ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰੀ ਹੈ। ਗਲੀ ਦੇ ਭੱਜਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਮਕਸਦ ਭੀੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਨਾਇਕ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਖਿੱਲਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣਿਆਂ ਤੋਂ ਸਹਿਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

 

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਚੀਨਾ ਚੀਨਾ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ-ਡੁੱਲ੍ਹ ਜਾਵਾਂਗਾ

ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਰ ਦੇ—

ਤੇਜ਼ ਤ੍ਰਿਖੰਞੇ ਕਾਂਟੇ ਵਿਚ ਵਿੱਝ ਜਾਵਾਂਗਾ

ਬੋਟੀ ਮਾਸ ਜਿਹਾ, ਨੰਗਾ, ਅੱਧ ਕੱਚਾ

ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਖਾਵੇਗਾ

ਨਾ ਤੇਜ਼ ਤ੍ਰਿਖੰਞੇ ਕਾਂਟੇ ਦੀ ਸੂਲੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਾਹੇਗਾ

 

ਇੱਥੇ ਕਵੀ ਯਾਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ ਦੇ ‘The Look’ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਬੇਵੱਸ 'ਵਸਤੂ' ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕੰਡੇ ’ਤੇ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ‘ਅੱਧ-ਕੱਚੇ ਮਾਸ’ ਦੇ ਲੋਥੜੇ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਅਪਣਾ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਤੜਫ਼ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

 

ਮੇਰਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਇਕ ਉਬਾਸੀ ਵਾਂਗੂ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ

ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਹੂੰਝ ਗਲੀ 'ਚੋਂ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟਦਾ ਹਾਂ

ਮੈਨੂੰ ਹੁੰਮਸ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹੈ

ਮੈਂ ਸਦਾ ਧੂਰੇ ਵਿਚ ਨੰਗਾ ਹਾਂ

ਮੇਰੀ ਘਰਵਾਲੀ ਘਰ ਦਾ ਕੂੜਾ ਹੂੰਝ

ਗਲੀ ਵਿਚ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ

ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ

ਮੇਰੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੇਖ ਨਾ ਲਏ !

ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਖੋਖਲੇਪਣ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਹੀਣਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਨਾਂਤਰਤਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਹੈ: ਘਰਵਾਲੀ ਘਰ ਦੀ ਫ਼ਾਲਤੂ ਚੀਜ਼ ਯਾਨੀ ਕੂੜਾ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ-ਟੁੱਟੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਗਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੂੰਝ ਕੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਨਾਇਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਕੂੜੇ ਵਰਗਾ ਨਿਕੰਮਾ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਡਰ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਨਾ ਲਵੇ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ 'ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ' ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਢੋਂਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ, ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਖੋਖਲਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਆਲਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਖੌਟੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਉਸ ਪਾੜੇ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਪੇ ਅੱਗੇ ‘ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ’ ਬਣਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।